Artykuły

Nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzony

2013.06.06

Nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym

1.      Środek karny w postaci nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym

W przypadku skazania sprawcy za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, w tym przemocy przeciwko osobie najbliższej na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, sąd ma obowiązek orzec środek karny w postaci nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.

Współczesny prawodawca poszukując skutecznych metod przeciwdziałania przemocy w rodzinie, uznał, że rolę taką mogą pełnić środki karne. W związku z tym wprowadzono nowy środek karny w postaci nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym ustawą z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (art. 39 pkt 2e k.k.) oraz rozszerzono go o zakaz zbliżania się do określonych osób, obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu (art. 39 pkt 2b k.k.). Jednocześnie zobowiązano sąd, aby w wyroku orzekającym zakaz zbliżania się do określonych osób, wskazał odległość od osób chronionych, którą skazany obowiązany jest zachować (art. 41 § 4 k.k.).

Przestępstwa, za które dopuszczalne jest orzeczenie tego środka, wskazują, że jego celem jest zapobieganie przestępczości pedofilskiej oraz przestępczości z użyciem przemocy oraz ochrona osób pokrzywdzonych. Po nakaz opuszczenia lokalu może sięgnąć sąd – stosując go jako środkiem karnym bądź środkiem probacyjnym związanym z warunkowym zawieszeniem kary. W myśl art. 72 § 1 pkt 7b k.k. zawieszając wykonanie kary sąd może zobowiązać osobę skazaną właśnie do opuszczenia lokalu.

A zatem kiedy jest możliwe orzeczenie przez sąd tego środka karnego? Sąd może go zastosować w razie skazania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego oraz w razie skazania za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, w tym przemocy przeciwko osobie najbliższej. Omawiany nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym orzeka się więc po to, by nie doszło ponownie do popełnienia wyżej wymienionego przestępstwa. Jednak zastosowanie tego środka karnego nie pozbawia sprawcy jego własności, a jedynie uniemożliwia czasowe, a także faktyczne korzystanie z lokalu.

Omawiając nakaz nasuwa się pytanie co należy rozumieć przez pojęcie „lokalu”. Wśród wielu definicji spotykanych w literaturze najlepiej będzie przyjąć, iż przez lokal należy rozumieć wydzieloną trwałymi ścianami w obrębie budynku izbę lub izby wraz z innymi pomieszczeniami pomocniczymi, służące zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych ludzi (wraz z pomieszczeniami przynależnymi), np. piwnicą, strychem, komórką, garażem, położonymi w granicach jednej nieruchomości gruntowej. Takie rozumienie tego pojęcia jest zgodne z potocznym jego znaczeniem.

Nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym jest środkiem karnym terminowym. Jego granice czasowe zostały ustalone na okres od roku do 10 lat (art. 43 § 1 k.k.).

W razie orzeczenia nakazu, sąd przesyła odpis wyroku Policji, a także odpowiedniemu organowi administracji rządowej lub samorządu terytorialnego, właściwemu dla miejsca pobytu skazanego (art. 181a § 1 k.k.w.). Skazany natomiast obowiązany jest przestrzegać obowiązków ustanowionych przez sąd w ramach tego środka.

Co więcej, nadzór nad wykonaniem orzeczonego środka sprawuje zawodowy kurator sądowy (art. 181a § 2 k.k.w.). Kurator sądowy jest zobowiązany nawiązać bezzwłocznie kontakt ze skazanym i poinformować go o jego obowiązkach i uprawnieniach. Ponadto, jest obowiązany do składania sądowi okresowych sprawozdań z przebiegu dozoru.

Środek ten wykonuje sąd rejonowy, w którego okręgu ustalono miejsce pobytu skazanego. Ponadto zgodnie z przepisem art. 244 k.k. kto nie stosuje się m.in. obowiązku powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami, zakazu zbliżania się do pokrzywdzonego lub zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu albo nie wykonuje zarządzenia sądu o ogłoszeniu orzeczenia w sposób w nim przewidziany, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Art. 84 § 1 k.k. stanowi, że sąd może po upływie połowy okresu próby, na który orzeczono m.in. omówiony środek, uznać go za wykonany, jeżeli skazany przestrzegał porządku prawnego, a środek karny był w stosunku do niego wykonywany przynajmniej przez rok.

Ustawodawca konstruując omawiany środek karny chce w ten sposób chciał ustrzec ofiary przemocy przed ponownym pokrzywdzeniem przez sprawcę. Ma to na celu przeciwdziałanie sytuacji, w której skazany za znęcanie nad osobą wraca do niej, mieszka z nią, i kontynuuje swój przestępczy proceder - proceder, za który został przecież skazany. Najważniejszą cechą środka probacyjnego zarówno tego - nakazu opuszczenia lokalu - jak i np. zakazu kontaktowania się, czy zbliżania jest fakt, że w przypadku ich naruszenia uznaje się za złamanie warunków probacji, co może stać się podstawą do zarządzenia wobec oskarżonego wykonania kary np. pozbawienia wolności orzeczonej pierwotnie z zawieszeniem jej wykonania.  

2.      Środek zapobiegawczy w postaci  nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym

Nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym jest również środkiem zapobiegawczym określonym w Kodeksie postępowania karnego. Od 1 sierpnia 2010 roku prokurator może go stosować na wniosek Policji albo z urzędu. Środek ten jest stosowany na okres maksymalnie na 3 miesięcy, chociaż sąd na wniosek prokuratora może go przedłużyć ponownie na okres 3 miesięcy.

Kiedy natomiast środek ten może być zastosowany?

Środek zapobiegawczy w postaci  nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym  stosuje się, jeżeli wobec oskarżonego, zatrzymanego na podstawie uzasadnionego przypuszczenia, że popełnił przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osób wspólnie zamieszkujących lub co więcej, podejrzenie, że popełnił to przestępstwo przy użyciu niebezpiecznego przedmiotu, zachodzi obawa, że ponownie dopuści się takiego czynu z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi. Nie ma znaczenia, kto jest właścicielem mieszkania ani pora roku. Na mocy postanowienia prokuratora lokal opuścić powinien oprawca.

Eksmisja

Przepis art. 207 k.k. przewiduje odpowiedzialność sprawcy za znęcanie się psychiczne i fizyczne nad ofiarą przestępstwa. Jednak przepis ten wśród kar za znęcanie się nie przewiduje eksmisji sprawcy z zajmowanego wspólnie z ofiarą przestępstwa mieszkania. Sąd może orzec wspominany wyżej środek karny lub zapobiegawczy. Może również tego nie zrobić. Nie oznacza to, iż w takich wypadkach eksmisja nie jest możliwa – kwestie te zostały uregulowane na gruncie prawa cywilnego. Zatem w przypadku, gdy sąd nie orzekł o nakazie opuszczenia lokalu można dochodzić swoich praw na gruncie prawa cywilnego po spełnieniu prawem określonych warunków. Zanim jednak przejdziemy do ich omówienia zatrzymajmy się nad pojęciem eksmisji. Najprościej rzecz ujmując, eksmisją jest usunięcie kogoś z zajmowanego lokalu lub z nieruchomości, najczęściej na podstawie wyroku orzekającego eksmisję.

1.      Pierwszym z przepisów mówiącym o eksmisji jest art. 58 § 2 zd. 2 k.r. i o., który mówi: „W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.”A zatem sąd może orzec w wyroku rozwodowym o eksmisji jednego małżonka na żądanie drugiego, ale tylko w wypadkach wyjątkowych. Należy podkreślić, iż przepis ten nie dotyczy tylko przypadków znęcania się, lecz może mieć zastosowanie np. gdy małżonek nadużywa alkoholu.

Sąd może orzec o eksmisji z każdego wspólnie zajmowanego przez małżonków mieszkania, a w szczególności kiedy jest ono przedmiotem najmu, współwłasności bądź gdy małżonkom przysługuje wspólnie spółdzielcze prawo do takiego lokalu. Nie ma jednak mowy o eksmisji, gdy to mieszkanie stanowi przedmiot majątku odrębnego małżonka albo gdy mieszkanie jest przyznane małżonkowi z racji wykonywanego zawodu.

Przepis art. 58 § 2 zd. 2 k.r. i o. ma zastosowanie wyłącznie w sprawach o rozwód. Wniosek o eksmisje musi zostać złożony w toku sprawy rozwodowej. Nie można na podstawie tego przepisu żądać eksmisji, w przypadku, kiedy fakt znęcania się miał miejsce już po orzeczeniu rozwodu. W takim wypadku eksmisja jest możliwa na podstawie przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów.

2.      Art. 13 ust. 2 tej ustawy brzmi: „Współlokator może wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd eksmisji małżonka, rozwiedzionego małżonka lub innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli ten swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.” Sąd orzeka zatem eksmisję małżonka rozwiedzionego lub innego współlokatora tego samego lokalu, gdy osoba ta swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. Należy tutaj wskazać kogo ustawodawca uważa za współlokatora. Należy przez to rozumieć lokatora, któremu przysługuje tytuł prawny do używania lokalu wspólnie z innym lokatorem (lokatorem jest najemca lokalu lub osoba używająca lokal na podstawie innego tytułu prawnego niż prawo własności).

Należy jednak pamiętać, iż eksmitowana osoba nie traci samego prawa przysługującego jej do tego mieszkania!

Autorzy: Katarzyna Bąk, Maria Kraczoń